ویتامین B1

ویتامین B1 چیست؟

ویتامین B1 یا تیامین (Thiamine) یکی از ویتامین‌های ضروری و محلول در آب گروه B است که در تولید انرژی، عملکرد سیستم عصبی، عضلات و قلب نقش دارد. بدن نمی‌تواند مقدار کافی از این ویتامین را تولید کند و ذخایر آن نیز محدود است؛ بنابراین دریافت منظم تیامین از طریق رژیم غذایی اهمیت دارد. تیامین پس از جذب به فرم‌های فعال، به‌ویژه تیامین پیروفسفات (Thiamine Pyrophosphate; TPP)، تبدیل می‌شود. TPP به‌عنوان کوآنزیم در متابولیسم کربوهیدرات‌ها و تولید انرژی فعالیت می‌کند. به همین دلیل، بافت‌هایی مانند مغز، قلب و سیستم عصبی که نیاز انرژی بالایی دارند، در برابر کمبود تیامین آسیب‌پذیرتر هستند.

چه افرادی در معرض کمبود تیامین هستند؟

کمبود ویتامین B1 در جمعیت عمومی شایع نیست، اما در شرایط زیر احتمال آن افزایش می‌یابد:  سوءتغذیه یا دریافت ناکافی غذا،  رژیم‌های غذایی بسیار محدود، مصرف مزمن الکل،  بیماری‌های گوارشی و اختلالات سوءجذب، استفراغ طولانی‌مدت،  همودیالیز،  جراحی‌های چاقی (Bariatric Surgery)، سالمندی، برخی بیماری‌ها یا داروهایی که دفع تیامین را افزایش می‌دهند. وجود این عوامل به‌تنهایی به معنی ابتلا به کمبود نیست، اما در صورت همراهی با علائم، انجام آزمایش می‌تواند به ارزیابی وضعیت تیامین کمک کند.

علائم کمبود ویتامین B1

علائم کمبود به شدت و مدت آن بستگی دارد. در مراحل اولیه، خستگی، ضعف، کاهش اشتها، تحریک‌پذیری و کاهش تمرکز ممکن است دیده شود. در کمبود شدیدتر، علائم عصبی مانند گزگز یا بی‌حسی دست‌وپا، ضعف عضلات، اختلال تعادل و نوروپاتی محیطی ایجاد می‌شود. کمبود شدید و درمان‌نشده می‌تواند به بیماری‌هایی مانند بری‌بری (Beriberi) یا انسفالوپاتی ورنیکه (Wernicke Encephalopathy) منجر شود. انسفالوپاتی ورنیکه یک وضعیت جدی پزشکی است و در صورت شک بالینی، نیازمند ارزیابی و درمان سریع است.

چه زمانی آزمایش ویتامین B1 درخواست می‌شود؟

این آزمایش معمولاً برای غربالگری عمومی افراد سالم انجام نمی‌شود، بلکه در صورت وجود علائم یا عوامل خطر درخواست می‌شود. سوءتغذیه، کاهش وزن قابل‌توجه، سوءجذب، استفراغ طولانی‌مدت، دیالیز، جراحی باریاتریک، مصرف مزمن الکل و علائم عصبی بدون علت مشخص از جمله مواردی هستند که بررسی تیامین را مطرح می‌کنند. در موارد مشکوک به بری‌بری یا انسفالوپاتی ورنیکه، تصمیم‌گیری درمانی نباید فقط بر اساس نتیجه آزمایش باشد و شرایط بالینی بیمار اهمیت بیشتری دارد.

 نمونه و روش اندازه‌گیری

برای ارزیابی تیامین معمولاً از خون کامل (Whole Blood) در لوله حاوی EDTA استفاده می‌شود. بخش قابل‌توجهی از تیامین، به‌ویژه فرم فعال TPP، در گلبول‌های قرمز قرار دارد؛ بنابراین خون کامل می‌تواند نمونه مناسبی برای این آزمایش باشد. در آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک نور، اندازه‌گیری ویتامین B1 با روش کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) همراه با آشکارساز فلورسانس انجام می‌شود. در این روش، تیامین پس از آماده‌سازی نمونه و تبدیل به مشتق فلورسنت تیوکرم (Thiochrome)، از ترکیبات دیگر جدا و اندازه‌گیری می‌شود. تیامین به نور و شرایط نامناسب نگهداری حساس است؛ بنابراین نمونه‌گیری، محافظت، انتقال و نگهداری نمونه باید مطابق دستورالعمل آزمایشگاه انجام شود.

 آیا ناشتایی لازم است؟

در بیشتر موارد برای آزمایش ویتامین B1 ناشتایی لازم نیست، مگر اینکه آزمایش‌های هم‌زمان به ناشتایی نیاز داشته باشند. مکمل‌های حاوی تیامین یا مولتی‌ویتامین‌ها ممکن است بر نتیجه اثر بگذارند. بیمار باید مصرف این مکمل‌ها را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهد. قطع یا تغییر مصرف مکمل‌ها باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

تفسیر نتیجه

نتیجه آزمایش باید در کنار علائم، وضعیت تغذیه‌ای، بیماری‌های زمینه‌ای، داروها، مکمل‌ها و سایر یافته‌های آزمایشگاهی تفسیر شود. یک نتیجه به‌تنهایی معمولاً برای تشخیص علت علائم کافی نیست.