GM Test
پروفایل هپاتیت مجموعهای از آزمایشهای سرولوژیک، مولکولی و در برخی موارد مارکرهای عملکرد کبد است که برای تشخیص، تعیین مرحله بیماری، ارزیابی واگیری، پایش درمان و تشخیص افتراقی آسیب کبدی مورد استفاده قرار میگیرد.
هر یک از ویروسهای A، B، C، D و E رفتار بیولوژیک و الگوی سرولوژیک مخصوص به خود را دارند و به همین دلیل، پنل تشخیصی هرکدام ترکیب متفاوتی از مارکرها دارد. در ادامه، یک شرح کامل و جامع از هر پنل آورده شده است.
پروفایل هپاتیت (HBV Profile) B
هپاتیت B پیچیدهترین الگوی سرولوژیک را در میان هپاتیتها دارد و تفسیر صحیح آن نیاز به شناخت دقیق روابط بین HBsAg، آنتیبادیهای ضد آن، HBeAg، Anti-HBe و مارکرهای IgM/IgG هستهای (HBC) دارد.
هسته اصلی این پنل با HBsAg شروع میشود؛ مثبت شدن آن معرف وجود عفونت فعال است، چه حاد و چه مزمن. در مرحله حاد بیماری، معمولاً HBc IgM اولین مارکر قابل اعتماد است و تمایز مرحله حاد از مزمن را ممکن میسازد. اگر در بیماری با HBsAg مثبت، IgM دیده نشود و بهجای آن HBc IgG مثبت باشد، عفونت مزمن مطرح میشود.
در HBeAg یکی از شاخصهای مهم تکثیر ویروس و قابلیت انتقال است. وجود آن نشاندهنده فاز تکثیر است که معمولاً با سطح بالای DNA ویروس و آنزیمهای کبدی همراه میباشد. تبدیل HBeAg به Anti-HBe نشاندهنده کاهش تکثیر ویروسی و ورود به فاز غیرتکثیری ویروس یا انتقال به مرحله غیرفعال است, هرچند در بعضی بیماران جهشهای پروموتر باعث مثبت شدن DNA با وجود HBeAg منفی میشود.
آزمایش HBV-DNA شاخص قطعی برای ارزیابی تکثیر فعال ویروس است و اساس تصمیمگیری درمانی در هپاتیت مزمن محسوب میشود. در موارد مشکوک به ریکاوری یا ایمنی، وجود Anti-HBs همراه با Anti-HBc IgG نشاندهنده ایمنی طبیعی پس از تماس است، و اگر Anti-HBs تنها مثبت باشد، ایمنی ناشی از واکسن مطرح میشود.
پروفایل هپاتیت B تفسیر کامل و پیشرفته
هپاتیت B از نظر سرولوژی پیچیدهترین هپاتیت ویروسی است و تفسیر صحیح آن نیازمند شناخت رفتار تکتک مارکرها و ارتباطشان با یکدیگر است.
مارکرهای HBV هرکدام بیانگر مرحلهای از چرخه عفونت هستند: ورود ویروس، تکثیر فعال، پاسخ ایمنی، فروکش بیماری، مزمنشدن، و حتی بازگشت بیماری.
۱) HBsAg – آنتیژن سطحی هپاتیت B (
ماهیت: اولین مارکر مثبتشونده در خون وجود آن به معنی حضور ویروس است چه حاد، چه مزمن.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
عفونت حاد HBV | HBc IgM مثبت | HBsAg مثبت |
عفونت مزمن HBV | HBc IgG مثبت | HBsAg مثبت > 6 ماه |
فاز تکثیری فعال با واگیری بالا | HBeAg مثبت | HBsAg مثبت |
جهش پروموتر یا Pre-core mutant | HBeAg منفی -DNA بالا | HBsAg مثبت |
واکنش غیرطبیعی یا اشتباه آزمایشگاهی | Anti-HBs مثبت | HBsAg مثبت |
)نهفته Occult HBV( | DNA HBV مثبت | HBsAg منفی |
۲) Anti-HBs – آنتیبادی ضد آنتیژن سطحی)
ماهیت: شاخص اصلی ایمنی است؛ چه ایمنی طبیعی پس از بیماری، چه ایمنی بعد از واکسن.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
ایمنی پس از عفونت طبیعی | Anti-HBc IgG مثبت | مثبت Anti-HBs |
ایمنی ناشی از واکسیناسیون | – | Anti-HBs مثبت |
بیمار سابقاً مبتلا بوده اما ایمنی ناکافی است (Risk of reactivation) | Anti-HBc IgG مثبت | Anti-HBs منفی |
ایمنی ناکافی (نیاز به واکسن Booster) | – | Anti-HBs < 10 IU/L |
نادر است، خطای آزمایشگاهی یا Seroconversion | HBsAg مثبت | Anti-HBs مثبت |
۳) HBc IgM – آنتیبادی IgM علیه هسته)
ماهیت: بهترین مارکر برای تشخیص فاز حاد HBV است.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
عفونت حاد | HBsAg مثبت | مثبت HBc IgM |
Window period(دوره کمون) | HBsAg منفی | HBc IgM مثبت |
Reactivation فعال شدن مجدد | flare-up | HBc IgM مثبت در فاز مزمن * در عفونت مزمن پایدار نباید مثبت باشد |
۴) HBc IgG – آنتیبادی IgG علیه هسته)
ماهیت: نشاندهنده تماس قبلی با ویروس است – همیشه تا آخر عمر باقی میماند.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
ریکاوری کامل | Anti-HBs مثبت | مثبت HBc IgG |
عفونت مزمن یا حاد دیررس | HBsAg مثبت | HBc IgG مثبت |
۱ احتمال تماس قدیمی با HBV ۲ احتمال False Positive ۳ احتمالOccult HBV مثبت ۴ بیمار واکسینه نشده و ایمنی ندارد | Isolated core antibody | HBc IgG مثبت |
۵) HBeAg – آنتیژن e یا پوشش)
ماهیت: شاخص مهم تکثیر فعال ویروس و واگیری بسیار بالا است.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
ویروس در مرحله تکثیر فعال | – | مثبت HBeAg |
هپاتیت فعال شدید | همراه با ALT بالا و DNA بالا | HBeAg مثبت |
در ماههای اول عفونت حاد طبیعی است | – | HBeAg مثبت |
۶) Anti-HBe – آنتیبادی ضد HBeAg)
ماهیت: نشانه کاهش تکثیر ویروس و ورود به مرحله غیرفعال.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
ناقل غیر فعال | DNA پایین | مثبت Anti-HBe |
HBeAg-negative mutant (pre-core mutant) | DNA بالا | Anti-HBe مثبت |
هپاتیت فعال | در بیمار مزمن همراه با ALT بالا و HBeAgمنفی | Anti-HBe مثبت |
۷- HBV DNA (PCR)
ماهیت: دقیقترین شاخص تکثیر ویروس و معیار تصمیمگیری درمان.
تفسیر دقیق:
فاز بیماری | اندیکاسیون آزمایشگاهی | |
فاز تکثیر فعال | HBeAg مثبت | بالا DNA |
mutant hepatitis (خطرناکتر) | HBeAg منفی | DNA بالا |
حامل غیرفعال | HBsAg مثبت | DNA پایین |
هپاتیت مخفی | HBsAg منفی | DNA مثبت |
۸- مهمترین الگوهای سرولوژی هپاتیت B (خلاصه کاربردی کلینیکی)
هپاتیت مخفی | عفونت مزمن | واکسیناسیون | بهبود یافته | دوره کمون | عفونت حاد |
HBsAg منفی | HBsAg > 6 ماه | Anti-HBs مثبت | HBsAg منفی | HBsAg منفی | HBsAg مثبت |
HBc IgG مثبت
| HBc IgG مثبت
| – | Anti-HBc IgG مثبت
| AntiHBs منفی | HBc IgM مثبت |
DNA مثبت (کم)
| Anti-HBs منفی
| – | Anti-HBs مثبت
| HBc IgM مثبت | HBeAg مثبت |
– | – | – | – | – | AntiHBs منفی |
– | – | – | – | – | DNA ↑↑ |
پروفایل هپاتیت C (HCV Profile)
ویروس هپاتیت C برخلاف HBV فاقد ساختار آنتیژنی گسترده قابل سرولوژی مستقیم است و بنابراین پایه تشخیص بر HCV-Ab و سپس HCV-RNA استوار است.
آنتیبادی HCV نشاندهنده تماس و احتمال عفونت است، اما چون ممکن است در عفونتهای درمانشده یا پاکشده نیز مثبت باقی بماند، هر نتیجه مثبت باید با HCV-RNA PCR بررسی شود. وجود RNA نشانه عفونت فعال است و آغاز تصمیمگیری درمانی بر اساس سطح و ژنوتیپ انجام میگیرد.
در بیماران با نقص ایمنی، HCV-Ab ممکن است منفی کاذب باشد و در این شرایط تستهای RNA یا آنتیژن ویروسی (HCV Core Antigen) کمککننده هستند. در افراد تحت درمان، منفی شدن RNA یا رسیدن به سطح غیرقابلتشخیص معیار موفقیت درمان است.
پروفایل هپاتیت D (HDV Profile)
هپاتیت D تنها در حضور HBV میتواند تکثیر کند و بنابراین همیشه باید همراه با مارکرهای هپاتیت B تفسیر شود. پنل HDV شامل Anti-HDV IgM/IgGو در مراکز تخصصی HDV-RNA است.
در کو-اینفکشن که ابتلای همزمان HBV + HDV است، معمولاً IgM هر دو ویروس همزمان بالا میرود و بیماری تظاهر شدیدی دارد. در سوپراینفکشن HDV روی زمینه حامل مزمن HBV، HDV-IgM همراه با HBsAg پایدار دیده میشود و معمولاً آسیب کبدی شدیدتر از کو-اینفکشن است. از نظر بالینی، سوپراینفکشن یکی از علل شایعتر سیروز پیشرونده در بیماران مزمن HBV است.
وجود HDV-RNA شاخص قطعی تکثیر ویروس است و برای تعیین شدت، پیشآگهی و پایش درمان ضروری است.
پروفایل هپاتیت E (HEV Profile)
ویروس هپاتیت E بیشتر در مناطق اندمیک مشاهده میشود و شکل حاد بیماری شبیه هپاتیت A است. تشخیص معمولاً بر اساس HEV-IgM انجام میشود که نشاندهنده عفونت فعال یا اخیر است.
درHEV-IgG عفونت گذشته مثبت میشود و برای روتین تشخیصی ارزش زیادی ندارد مگر در مطالعات جمعیتی. در بیماران باردار مخصوصاً سه ماهه سوم بارداری هپاتیت E میتواند سیر شدید و fulminant داشته باشد، بنابراین IgM باید با حساسیت بالا تفسیر شود. در بیماران پیوندی و ایمنوساپرسیو، تست مولکولی HEV-RNA ممکن است لازم باشد، زیرا IgM ممکن است دیر یا ضعیف مثبت شود.
پروفایل هپاتیت A (HAV Profile)
هپاتیت A اغلب یک بیماری حاد و خود محدود شونده است. اساس تشخیص، Anti-HAV IgM است که معرف عفونت فعال یا اخیر میباشد. آنتی بادی IgG نشانه ایمنی است و ممکن است پس از واکسیناسیون یا پس از طی شدن عفونت فعال مثبت بماند. در بیشتر بیماران، IgG تا پایان عمر مثبت باقی میماند. HAV هپاتیت مزمن ایجاد نمیکند، بنابراین IgM تنها مارکر بالینی نیازمند تفسیر است. در موارد مشکوک به درگیری شدید کبدی ولی IgM منفی، تکرار تست یا بررسی Hamilton Index و سایر مارکرهای کبدی توصیه میشود.
نوع نمونه و شرایط نمونهگیری برای تمام پنلها
– همه تستهای سرولوژیک از سرم انجام میشوند. برای مارکرهای مولکولی مانند HBV-DNA، HCV-RNA و HDV-RNA، نمونه پلاسما EDTA ترجیح داده میشود.
– نمونهها باید سریع جدا شده، در دمای ۲–۸ درجه تا چند روز پایدار هستند و برای نگهداری طولانی، باید در دمای −۲۰ یا −۸۰ درجه فریز شوند.
– همولیز شدید، لیپمی شدید و تأخیر در جداسازی پلاسما میتواند بر تستهای مولکولی اثر منفی بگذارد.
نکات تفسیری کلیدی و مقایسهای
– هپاتیت B مارکرهای چند مرحلهای دارد و تشخیص فاز بیماری بدون HBc IgM و HBeAg و DNA کامل نیست.
– هپاتیت C همیشه نیازمند PCR برای تأیید عفونت فعال است و آنتیبادی بهتنهایی کافی نیست.
– هپاتیت D تنها در کنار HBV تفسیرپذیر است و HDV-IgM در فرد HBsAg مثبت ارزش بالینی زیادی دارد.
– هپاتیت A و E عمدتاً حاد و انتقال مدفوعی دهانی دارند و IgM در این دو ویروس اساس تشخیص است.
– در بیمارانی با افزایش بیدلیل ترانسآمینازها، بررسی همزمان پنل B و C مهمترین اقدام اولیه است.
دکتر محسن رکنی
مسئول فنی بخش ایمونولوژی و سرولوژی آزمایشگاه پاتوبیولوژی نور
